شبکه خبر - مجله مهر؛ رویا سادات هاشمی: ما ایرانیهای حالا حدود ۱۵ سالی است که عادت کردهایم تا محرم به محرم تلویزیونهای خانهمان «مختارنامه» را پخش کنند شاید برای همین است که طی این مدت هر وقت از خونخواهی برای امام حسین(ع) حرفی زده میشود، ذهن تک تک ما بدون معطلی سریع به سمت توابین و قیام مختار ثقفی میرود. علاوه براین نام این دو قیام آنقدر در کتابها، منبرها و روایتهای تاریخی تکرار شده که همه به این فکر میکنیم اولین واکنش به مصیبت کربلا از همانجا آغاز شده است. اما اگر بین صفحات کهنترین کتابهای تاریخ را که بگردید، یک روایتی کمتر شنیدهشده را پیدا خواهید کرد؛ روایتی که میگوید نخستین جرقه قیام برای خونخواهی عاشورا نه در کوفه، بلکه در شرق ایران زده شد جایی که زادگاه رستم بوده و ما سیستان صدایش میزنیم در سرزمینی که آن روزها «سجستان» نام داشت، مردمی که با شنیدن ظلم بر سیدالشهدا علیهالسلام داغ شهادت فرزند پیامبر(ص) در دلشان را انقدر تازه نگه داشتند که در برابر نماینده حکومت یزید ایستادند و اجازه ندادند خبر کربلا بیپاسخ بماند و شروع به قیام کردند.
چرا سیستان؟
اما این واکنش از کجا ریشه میگرفت؟ بعضی از تاریخپژوهان معتقدند سیستان از همان دهههای نخست اسلام، نسبت به خاندان پیامبر(ص) گرایش و ارادت ویژهای داشت؛ تاجایی که در منابع تاریخی آمده؛ مردم این منطقه برخلاف بسیاری از شهرهای تحت سلطه بنیامیه، با سیاست دشنام به امیرالمؤمنین علی(ع) همراه نشدند و حتی بعضی از والیان اموی به دلیل مقاومت بیش از حد مردم، از اجرای این دستور صرفنظر کردند. همین پیشینه باعث شد که مورخان، خشم مردم سیستان پس از شنیدن خبر شهادت امام حسین(ع) را واکنشی دور از انتظار ندانند؛ بلکه آن را ادامه همان دلبستگی دیرینه به اهلبیت(ع) قلمداد کنند.
وقتی والی سیستان پا به فرار گذاشت!
سال ۶۱ هجری هنوز زمان طولانی از عاشورا نگذشته بود. کاروان اسیران اهلبیت(ع) راه شام را در پیش گرفته بود و خبر شهادت فرزند پیامبر(ص) آرامآرام در شهرهای جهان اسلام میپیچید. وقتی این خبر به سیستان رسید، مردم آن دیار نه تنها سکوت نکردند که شور و عشق به خاندان پیامبر در بند بند وجودشان شعله گرفت. مؤلف تاریخ سیستان روایت میکند که مردم علیه «عباد بن زیاد» حاکم اموی سیستان، که برادر عبیدالله بن زیاد بود، قیام کردند؛ همان خاندانی که نامشان با واقعه کربلا گره خورده است. شدت خشم مردم به اندازهای بود که عباد بن زیاد حتی تصمیم به مقابله نگرفت. او بیتالمال را برداشت و از سیستان فرار کرد و این سرزمین برای مدتی بدون والی ماند. اگر این روایت را بپذیریم، با نخستین حرکت مردمی علیه حکومت یزید پس از عاشورا روبهرو هستیم.
سیستان؛ پیشروتر از مختار و توابین
در مقابل، قیام توابین در سال ۶۵ هجری و قیام مختار در سال ۶۶ هجری با منابع متعدد و جزئیات بیشتری ثبت شدهاند؛ شاید به همین خاطر اسم آنها در حافظه تاریخی مسلمانان پررنگتر مانده. اما اگر معیار، اولین واکنش مردمی به شهادت سیدالشهدا علیهالسلام باشد، روایت تاریخ سیستان جایگاه ویژهای پیدا میکند.
شاید وقت آن رسیده باشد که در کنار روایتهای آشنای توابین و مختار، از مردمانی هم یاد کنیم که در دورترین نقطه شرق ایران، پیش از آنکه شعار «یا لثارات الحسین» در کوچههای کوفه بپیچد، در برابر حاکم یزید ایستادند. روایتی که اگرچه نیازمند مطالعه و بررسی تاریخی است، اما یادآوری میکند که اولین جرقههای اعتراض به جنایت کربلا، بنا بر یک منبع کهن، از سیستان بلند شد؛ از سرزمینی که اسمش کمتر در روایتهای عاشورایی شنیده شده است.
دیدگاهها