شبکه خبر- گروه استانها: در دامنههای زاگرس، جایی که هر زمستان میلیونها مترمکعب آب از ارتفاعات سرازیر میشود و هر تابستان دشتها چشمانتظار بارش میمانند، پروژهای سالها میان وعده و انتظار معلق بود.
سد «زیبامحمد» خرمآباد که قرار است نبض کشاورزی منطقه «ازنا سگوند» را دوباره به تپش درآورد، پس از سالها توقف و بلاتکلیفی، بار دیگر وارد مدار اجرا شده است؛ پروژهای که اگرچه هنوز راهی طولانی تا بهرهبرداری دارد، اما فعال شدن دوباره آن، امید تازهای را برای هزاران بهرهبردار بخش کشاورزی در مرکز لرستان زنده کرده است.
روایت سدی که سالها پشت سد اعتبار ماند
برای مردم روستاهای منطقه «ازنا سگوند»، آب تنها یک نیاز روزمره نیست؛ سرمایهای است که سرنوشت زمین، معیشت و آینده نسلهای این منطقه را تعیین میکند.
سالهاست کشاورزان این بخش، چشم به آسمان دوختهاند تا بارشها، زمینهایشان را از تشنگی نجات دهد. خشکسالیهای پیاپی، کاهش بارندگی، افت منابع آب زیرزمینی و افزایش هزینههای تولید، کشاورزی را بیش از هر زمان دیگری به منابع آبی پایدار وابسته کرده است.
در چنین شرایطی، احداث سد «زیبامحمد» تنها یک پروژه عمرانی تلقی نمیشود؛ بلکه زیرساختی است که میتواند معادلات کشاورزی بخش وسیعی از خرمآباد را تغییر دهد.
با این حال، مسیر اجرای این پروژه، مسیر کوتاه و همواری نبوده است.
سدی که مطالعات و پیگیریهای آن از اواخر دهه ۱۳۸۰ آغاز شد، سالها میان کمبود اعتبارات، توقفهای پیاپی، مناقصههای نافرجام و تغییر اولویتهای اجرایی سرگردان ماند؛ تا اینکه در ماههای اخیر، دوباره به فهرست پروژههای فعال استان بازگشت.
بازگشت یک پروژه قدیمی به فهرست طرحهای فعال
احیای دوباره پروژه «زیبامحمد» را بسیاری از کارشناسان یکی از مهمترین اتفاقات حوزه آب لرستان در سال جاری میدانند.
در شرایطی که تکمیل پروژههای نیمهتمام به یکی از سیاستهای اصلی دولت تبدیل شده، این سد نیز پس از سالها رکود، بار دیگر وارد مرحله اجرا شده است.
اهمیت این پروژه زمانی بیشتر نمایان میشود که بدانیم قرار نیست صرفاً یک مخزن ذخیره آب ایجاد کند؛ بلکه هدف اصلی آن، ایجاد امنیت آبی برای اراضی کشاورزی منطقه و افزایش بهرهوری تولید است.
به عبارت دیگر، «زیبامحمد» بیش از آنکه یک پروژه عمرانی باشد، پروژهای برای توسعه کشاورزی، تثبیت اشتغال و جلوگیری از مهاجرت روستاییان به شمار میرود.
چرا سد «زیبامحمد» اهمیت دارد؟
لرستان از جمله استانهایی است که با وجود برخورداری از منابع قابل توجه آبهای سطحی، هنوز بخش زیادی از ظرفیتهای آبی آن مهار نشده است.
بخش مهمی از روانآبهای استان هر سال بدون استفاده مؤثر از مرزهای لرستان خارج میشود؛ در حالی که بسیاری از دشتهای کشاورزی استان با کمبود آب مواجهاند.
سد «زیبامحمد» دقیقاً با هدف کاهش این شکاف طراحی شده است.
این سد قرار است بخشی از روانآبهای منطقه را ذخیره کرده و آنها را در زمان نیاز در اختیار کشاورزان قرار دهد؛ اقدامی که علاوه بر کاهش وابستگی به بارندگی، میتواند نقش مهمی در افزایش تولید محصولات کشاورزی ایفا کند.
سدی برای کشاورزی؛ نه بیشتر و نه کمتر
برخلاف برخی سدهای استان که اهداف متعددی مانند تأمین آب شرب، صنعت یا تولید برق را دنبال میکنند، مأموریت سد «زیبامحمد» از ابتدا کاملاً مشخص بوده است.
این پروژه صرفاً با هدف توسعه بخش کشاورزی طراحی شده و تمام ظرفیت مخزن آن برای تأمین آب مورد نیاز اراضی پاییندست مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
این تمرکز، از نگاه کارشناسان یک مزیت محسوب میشود؛ زیرا تمام برنامهریزیهای فنی، اقتصادی و اجرایی پروژه بر افزایش بهرهوری بخش کشاورزی استوار شده است.
پیشبینی میشود با تکمیل این سد، حدود ۲ هزار و ۴۰۰ هکتار از اراضی منطقه «ازنا سگوند» به شبکه آبیاری پایدار متصل شوند؛ اتفاقی که میتواند الگوی کشت منطقه را متحول کرده و وابستگی کشاورزان به بارشهای فصلی را کاهش دهد.
مشخصات فنی پروژه در یک نگاه
سد «زیبامحمد» از نظر ابعاد، در زمره سدهای متوسط استان قرار میگیرد، اما کارکرد آن در توسعه کشاورزی منطقه، اهمیت ویژهای به این پروژه بخشیده است.
|
مشخصات |
توضیحات |
|
نوع سد |
سنگریزهای با هسته رسی |
|
محل احداث |
منطقه ازنا سگوند، بخش مرکزی خرمآباد |
|
فاصله تا خرمآباد |
حدود ۴۲ کیلومتر |
|
ارتفاع از پی |
۴۵ متر |
|
طول تاج |
۴۱۱ متر |
|
حجم مخزن |
حدود ۱۱ میلیون مترمکعب |
|
هدف اصلی |
تأمین آب کشاورزی |
|
اراضی تحت پوشش |
حدود ۲۴۰۰ هکتار |
|
مدت اجرای قرارداد |
۴۰ ماه |
|
مبلغ قرارداد |
۸۵۰ میلیارد تومان |
از دو مناقصه نافرجام تا بازگشت ماشینآلات؛ سد «زیبامحمد» چگونه دوباره احیا شد؟
سرگذشت سد «زیبامحمد» را نمیتوان تنها با تاریخ آغاز عملیات اجرایی روایت کرد. این پروژه، نمونهای از طرحهایی است که در سالهای گذشته، بیش از آنکه درگیر مسائل فنی باشد، زیر سایه محدودیتهای مالی و توقفهای پیدرپی قرار گرفت.
اگرچه مطالعات و برنامهریزی برای احداث این سد از اواخر دهه ۱۳۸۰ آغاز شد، اما روند اجرایی آن هرگز مسیر یکنواختی را تجربه نکرد. پروژه در مقاطع مختلف به مرحله انتخاب پیمانکار رسید، اما نبود منابع مالی پایدار، اجازه نداد عملیات ساخت به شکل مستمر ادامه پیدا کند.
سالها گذشت و «زیبامحمد» در میان فهرست بلند پروژههای نیمهتمام استان، به طرحی تبدیل شد که هر از گاهی نامش در جلسات و وعدههای توسعهای مطرح میشد، اما در میدان عمل، تحرک چشمگیری در آن دیده نمیشد.
امروز اما شرایط تغییر کرده است. کارگاه پروژه دوباره فعال شده و ماشینآلات بار دیگر در محل اجرای سد مستقر شدهاند؛ اتفاقی که میتواند آغاز فصل تازهای برای یکی از مهمترین پروژههای کشاورزی خرمآباد باشد.
پروژهای که دو بار تا آستانه اجرا رفت، اما متوقف شد
مدیرعامل شرکت آب منطقهای لرستان، در گفتوگو با مهر ریشه اصلی تأخیر طولانی این پروژه را در مشکلات اعتباری میداند.
به گفته علیرضا کاکاوند، سد «زیبامحمد» طی سالهای گذشته دو مرتبه وارد فرآیند مناقصه شد، اما در هر دو نوبت، کمبود منابع مالی و نبود اعتبار کافی، مانع از ادامه مسیر شد و پروژه عملاً از حرکت بازایستاد.
او معتقد است تجربه سالهای گذشته نشان داد که آغاز یک پروژه بزرگ بدون پیشبینی منابع مالی پایدار، نهتنها زمان اجرا را طولانی میکند، بلکه هزینه نهایی پروژه را نیز به شکل قابل توجهی افزایش میدهد.
از همین رو، احیای دوباره این طرح زمانی معنا پیدا کرد که امکان انعقاد قرارداد اجرایی و تأمین بخش مهمی از منابع مورد نیاز فراهم شد.
قراردادی که پروژه را دوباره به جریان انداخت
به گفته مدیرعامل شرکت آب منطقهای لرستان، نقطه عطف پروژه در اواخر سال ۱۴۰۴ رقم خورد؛ زمانی که قرارداد اجرای سد با شرکت «آب و خاک پارس» منعقد شد.
ارزش این قرارداد حدود ۸۵۰ میلیارد تومان برآورد شده و مدت زمان اجرای آن نیز ۴۰ ماه تعیین شده است.
این قرارداد، در واقع نخستین گام عملی برای خروج پروژه از سالها رکود محسوب میشود؛ زیرا پس از مدتها، عملیات اجرایی با حضور پیمانکار و تجهیز کارگاه وارد مرحله جدیدی شده است.
کاکاوند تأکید میکند که اکنون پروژه در وضعیت فعال قرار دارد و روند اجرای عملیات مطابق برنامه در حال پیگیری است.
سد «زیبامحمد» از نوع سدهای سنگریزهای با هسته رسی طراحی شده است؛ سازهای که با توجه به شرایط زمینشناسی منطقه، گزینه مناسبی برای مهار و ذخیره روانآبها به شمار میرود.
بر اساس مشخصات فنی، این سد با ارتفاع ۴۵ متر از پی و طول تاج ۴۱۱ متر، در منطقه «ازنا سگوند» و در فاصله حدود ۴۲ کیلومتری شهر خرمآباد احداث میشود.
حجم مخزن سد نیز حدود ۱۱ میلیون مترمکعب پیشبینی شده است؛ ظرفیتی که قرار است به طور کامل در خدمت بخش کشاورزی قرار گیرد.
به گفته مدیرعامل شرکت آب منطقهای، برخلاف برخی سدهای استان که مأموریتهای متعددی مانند تأمین آب شرب، صنعت یا تولید برق دارند، «زیبامحمد» از ابتدا با یک هدف مشخص طراحی شده و آن، تأمین آب مورد نیاز اراضی کشاورزی پاییندست است.
این تمرکز، باعث شده طراحی شبکههای انتقال و برنامهریزی بهرهبرداری نیز متناسب با نیازهای بخش کشاورزی انجام شود.
اشتغال؛ دستاوردی فراتر از ساخت یک سازه
مدیرعامل شرکت آب منطقهای لرستان معتقد است آثار اقتصادی پروژه، تنها پس از بهرهبرداری آغاز نمیشود، بلکه از همان دوران ساخت نیز قابل مشاهده است.
به گفته او، اجرای سد «زیبامحمد» ظرفیت ایجاد حدود دو هزار و ۴۰۰ فرصت شغلی را به صورت مستقیم و غیرمستقیم خواهد داشت؛ اشتغالی که بخشی از آن در دوران اجرای پروژه و بخشی دیگر پس از بهرهبرداری و توسعه فعالیتهای کشاورزی ایجاد میشود.
این موضوع، اهمیت پروژه را از یک طرح عمرانی صرف فراتر میبرد و آن را به یکی از زیرساختهای توسعه اقتصادی منطقه تبدیل میکند.
چالشهایی که هنوز پابرجاست
با وجود فعال شدن پروژه، مسیر پیشرو همچنان بدون مانع نیست.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای، دو چالش اصلی را پیش روی سد «زیبامحمد» میداند؛ کمبود اعتبارات و وجود معارضان محلی.
به گفته او، بخشی از اراضی مورد نیاز اجرای پروژه در مالکیت اشخاص قرار دارد و برخی از این افراد، مطالبات قانونی و حقوقی دارند که باید مطابق نظر کارشناسان رسمی دادگستری تعیین تکلیف شود.
کاکاوند تأکید میکند که شرکت آب منطقهای در حال پیگیری این موضوع است تا ضمن رعایت حقوق مالکان، روند اجرای پروژه نیز بدون وقفه ادامه پیدا کند.
او معتقد است حل این مسئله، نه تنها از بروز اختلافات بعدی جلوگیری میکند، بلکه زمینه را برای اجرای روانتر عملیات عمرانی فراهم خواهد کرد.
ماشینآلات پروژههای راکد؛ در خدمت «زیبامحمد»
یکی از اقداماتی که برای افزایش سرعت عملیات اجرایی پیشبینی شده، استفاده از ظرفیت پروژههای غیرفعال دیگر است.
به گفته مدیرعامل شرکت آب منطقهای، بخشی از ماشینآلات پروژههایی که در حال حاضر فعالیت اجرایی ندارند، به کارگاه سد «زیبامحمد» منتقل خواهد شد.
این تصمیم میتواند ضمن کاهش هزینه تجهیز کارگاه، سرعت اجرای عملیات خاکی و عمرانی را نیز افزایش دهد و از اتلاف ظرفیت ماشینآلات موجود جلوگیری کند.
مجلس در کنار پروژه؛ از پیگیری اعتبارات تا ترسیم افق بهرهبرداری
در پروژههای زیربنایی، صرف آغاز عملیات اجرایی به معنای رسیدن به مقصد نیست. بسیاری از طرحهای عمرانی در سالهای گذشته به دلیل ناپایداری منابع مالی، تغییر اولویتها یا کندی تخصیص اعتبارات، سالها از برنامه زمانبندی خود عقب ماندهاند. سد «زیبامحمد» نیز از این قاعده مستثنا نبوده است.
نمایندگان مردم خرمآباد و چگنی معتقدند اگر روند تأمین اعتبار با همین شتاب ادامه پیدا کند، میتوان امیدوار بود که این پروژه در سالهای آینده به یکی از مهمترین زیرساختهای توسعه کشاورزی منطقه تبدیل شود.
رضا سپهوند، نماینده مردم خرمآباد و چگنی در مجلس شورای اسلامی، در گفتوگو با مهر با نگاهی امیدوارانه به آینده پروژه، معتقد است سد «زیبامحمد» پس از سالها فراز و فرود، اکنون وارد مرحلهای شده که میتوان برای زمان بهرهبرداری آن برنامهریزی مشخصتری داشت.
او با اشاره به روند کنونی اجرای پروژه، میگوید برآوردهای فنی نشان میدهد در صورت استمرار روند تأمین اعتبار و اجرای عملیات، تکمیل سد تا پایان سال ۱۴۰۸ دور از دسترس نخواهد بود.
البته از نگاه او، برنامهریزیها تنها به پایان عملیات ساختمانی محدود نمیشود. سپهوند تأکید میکند که تلاش مجموعه پیگیران پروژه بر این است که آبگیری سد حتی زودتر از زمان پایان کامل پروژه و تا پایان سال ۱۴۰۷ انجام شود تا بخشی از منافع آن زودتر در اختیار کشاورزان منطقه قرار گیرد.
به باور وی، تحقق این هدف مستلزم آن است که روند تخصیص اعتبارات بدون وقفه ادامه پیدا کند و پروژه درگیر تأخیرهای گذشته نشود.
اعتباراتی که مجلس برای پروژه کنار گذاشت
نماینده مردم خرمآباد و چگنی، یکی از مهمترین اقدامات انجامشده در ماههای اخیر را اختصاص منابع مالی از محل اعتبارات در اختیار نمایندگان عنوان میکند.
او توضیح میدهد که با هماهنگی و پیگیری دو نماینده حوزه انتخابیه، ۱۰۰ میلیارد تومان برای کمک به پیشبرد عملیات اجرایی سد «زیبامحمد» اختصاص یافته است؛ اعتباری که با هدف جلوگیری از کند شدن روند اجرای پروژه و حفظ فعالیت کارگاه عمرانی در نظر گرفته شده است.
به گفته سپهوند، تجربه پروژههای نیمهتمام نشان داده است که حتی وقفههای کوتاه در تأمین منابع مالی، میتواند هزینه نهایی پروژه را افزایش داده و زمان بهرهبرداری را سالها به تعویق بیندازد.
از همین رو، پیگیری مستمر برای جذب منابع جدید، به یکی از اولویتهای نمایندگان تبدیل شده است.
رضا سپهوند معتقد است اهمیت سد «زیبامحمد» تنها در ساخت یک مخزن ذخیره آب خلاصه نمیشود.
او این پروژه را زیرساختی برای توسعه اقتصادی منطقه میداند؛ طرحی که با بهرهبرداری از آن، حدود ۲ هزار و ۴۰۰ هکتار از اراضی کشاورزی منطقه ازنا سگوند از آب پایدار برخوردار خواهند شد.
نماینده مردم خرمآباد و چگنی تأکید میکند که آینده کشاورزی منطقه، تا حد زیادی به تکمیل چنین زیرساختهایی وابسته است.
هاشمینیا: سرعت اجرای پروژه باید بیشتر شود
هادی هاشمینیا، دیگر نماینده مردم خرمآباد و چگنی در مجلس شورای اسلامی نیز بر ضرورت شتاببخشی به اجرای پروژه تأکید دارد.
او با اشاره به اینکه عملیات اجرایی سد از سال گذشته وارد مرحله عملیاتی شده، میگوید فعال شدن پروژه گام مهمی بوده است، اما برای جبران سالهای از دست رفته، این میزان از اعتبار و سرعت اجرا کافی نیست.
هاشمینیا توضیح میدهد که او و رضا سپهوند با استفاده از ظرفیت اعتبارات توازن، ۱۰۰ میلیارد تومان برای این پروژه اختصاص دادهاند تا بخشی از نیازهای مالی آن تأمین شود.
با این حال، به اعتقاد وی، منابع موجود پاسخگوی حجم عملیات اجرایی پیشبینیشده نیست و باید برای افزایش اعتبارات پروژه، برنامهریزی گستردهتری انجام شود.
اعتبارات مصوب؛ کافی یا ناکافی؟
به گفته هاشمینیا، برای سال جاری نیز حدود ۱۲۰ میلیارد تومان اعتبار برای سد «زیبامحمد» در نظر گرفته شده است.
اما او معتقد است این رقم، متناسب با ابعاد پروژه و اهداف تعیینشده نیست.
از نگاه این نماینده مجلس، اگر قرار باشد پروژه مطابق زمانبندی تعیینشده به پایان برسد، باید منابع مالی با حجم عملیات اجرایی همخوانی داشته باشد.
وی هشدار میدهد که کاهش یا تأخیر در تخصیص اعتبارات، میتواند دوباره پروژه را با همان مشکلاتی مواجه کند که در سالهای گذشته سبب توقف آن شده بود.
ماده ۵۶؛ ظرفیتی برای عبور از تنگنای مالی
یکی از راهکارهایی که نمایندگان برای تأمین منابع مالی پروژه مطرح میکنند، استفاده از ظرفیت ماده ۵۶ است.
هاشمینیا معتقد است اتکا صرف به اعتبارات سالانه، پاسخگوی نیاز پروژه نیست و باید از ظرفیتهای قانونی برای جذب منابع بانکی و تأمین مالی تکمیلی نیز استفاده شود.
به باور او، بهرهگیری از این ابزار میتواند روند اجرای پروژه را تسریع کرده و مانع از ایجاد وقفههای جدید در عملیات عمرانی شود.
از «زیبامحمد» تا آینده کشاورزی خرمآباد
امروز نام سد «زیبامحمد» برای کشاورزان منطقه ازنا سگوند، بیش از آنکه یادآور یک پروژه عمرانی باشد، نماد امید به آیندهای متفاوت است؛ آیندهای که در آن تأمین آب دیگر به بارشهای نامنظم وابسته نباشد و کشاورز بتواند با اطمینان بیشتری برای زمین خود برنامهریزی کند.
البته این امید، تنها زمانی به واقعیت تبدیل خواهد شد که مسیر فعلی بدون وقفه ادامه پیدا کند. تأمین اعتبارات، رفع معارضان، نظارت دقیق بر اجرای پروژه و تکمیل شبکههای آبیاری، چهار حلقهای هستند که موفقیت نهایی این طرح به آنها وابسته است.
سالها پیش، زمانی که نخستین مطالعات سد «زیبامحمد» آغاز شد، کمتر کسی تصور میکرد این پروژه برای رسیدن به مرحله اجرا، چنین مسیر طولانی و پرپیچوخمی را پشت سر بگذارد. دو مناقصه نافرجام، کمبود اعتبارات و توقفهای مکرر، این طرح را به یکی از پروژههای نیمهتمام لرستان تبدیل کرد؛ پروژهای که بارها وعده تکمیل آن داده شد، اما هر بار در میانه راه متوقف ماند.
امروز اما نشانههای تازهای از حرکت دیده میشود. کارگاه دوباره فعال شده، قرارداد اجرایی منعقد شده، منابع اولیه تأمین شده و نمایندگان و مدیران اجرایی از برنامه زمانبندی مشخص برای آبگیری و بهرهبرداری سخن میگویند.
با این حال، موفقیت سد «زیبامحمد» را نباید تنها با حجم بتنریزی، عملیات خاکی یا پیشرفت فیزیکی سنجید. معیار اصلی، روزی خواهد بود که آب ذخیرهشده در مخزن این سد، در شبکههای آبیاری جریان پیدا کند و زمینهای تشنه ازنا سگوند را سیراب سازد؛ روزی که کشاورزان بتوانند به جای چشم دوختن به آسمان، بر زیرساختی مطمئن برای تولید تکیه کنند.
اگر این پروژه مطابق برنامه به سرانجام برسد، «زیبامحمد» تنها یک سد جدید در نقشه لرستان نخواهد بود؛ بلکه نمادی از عبور یک پروژه از سالها بلاتکلیفی به مرحله اثربخشی خواهد شد؛ پروژهای که میتواند نشان دهد سرمایهگذاری در مدیریت منابع آب، در نهایت به سرمایهگذاری بر توسعه، اشتغال و ماندگاری زندگی در روستاها تبدیل میشود.
دیدگاهها