شبکه خبر، گروه استانها: سالهاست در جنوب شیراز، در محدوده دهکده سلامی و اراضی اطراف آن، محصولات کشاورزی با آبی آبیاری میشوند که بیش از آنکه مایه حیات باشد، زنگ خطری برای سلامت مردم است.
آبی آلوده که هرچند رشد سریعتر محصولات و درآمد بیشتر را برای برخی کشاورزان به همراه دارد، اما در سوی دیگر، سفره غذایی شهروندان و محیط زیست منطقه را با تهدیدی جدی مواجه کرده است.
این در حالی است که قوانین کشور به صراحت آبیاری مزارع با فاضلاب خام را ممنوع اعلام کردهاند و بر اساس ماده ۶۸۸ قانون مجازات اسلامی، ماده ۱۵ قانون حفاظت از خاک و ماده ۴۶ قانون توزیع عادلانه آب، استفاده از فاضلاب برای تولید محصولات کشاورزی تخلف محسوب میشود و حتی میتواند به معدومسازی محصول و برخورد قضایی با متخلفان منجر شود؛ با این حال، این مطالبه که سالها از سوی مردم، کارشناسان و رسانهها مطرح شده، هنوز به نتیجهای بازدارنده نرسیده است.
بررسیها و مشاهدات میدانی و همچنین اظهارات ساکنان روستاهای حاشیه شیراز از جمله قلعهنو، ترکان، کوشکک، شاپورجان، اقبالآباد و گردخون نشان میدهد که در گذشته، اراضی کشاورزی شرق شیراز از طریق سه جوی مهم مهرزاد، اسلاملو و هزارپیچ آبیاری میشدند.
اما با تشدید خشکسالی از اواخر دهه ۷۰ و خشک شدن تدریجی این منابع آبی، شرایط بهکلی تغییر کرد.
همزمان با احداث تصفیهخانه فاضلاب شیراز، حجم قابل توجهی از فاضلاب شهری به محدوده بلوار اتحاد هدایت شد که با این وجود، ظرفیت تصفیهخانه شماره یک پاسخگوی تمام فاضلاب ورودی نبود و بخش قابل توجهی از پساب از طریق کانالهای کنارگذر به سمت دریاچه نمک و اراضی پیرامونی روانه شد؛ مسیری که به تدریج به منبع تأمین آب برخی زمینهای کشاورزی تبدیل شد.
در این میان، استفاده از فاضلاب برای کشت محصولات کشاورزی، پیامدهایی فراتر از یک تخلف ساده داشته است.
کارشناسان بارها نسبت به وجود فلزات سنگین، ترکیبات سمی و آلایندههای خطرناک در این آبها هشدار دادهاند؛ موادی که میتوانند در خاک انباشته شوند، وارد چرخه غذایی انسان شوند و سلامت مصرفکنندگان را در معرض خطر قرار دهند.
علاوه بر تهدید سلامت عمومی، ادامه این روند خسارتهای جبرانناپذیری را نیز به محیط زیست شرق شیراز و محدوده دریاچه نمک وارد کرده است.
نابودی پوشش گیاهی، کاهش تنوع زیستی و آلودگی تدریجی خاک از جمله پیامدهایی است که ساکنان منطقه و فعالان محیط زیست سالهاست نسبت به آن هشدار میدهند.
خاکی که امروز پذیرای محصولات کشاورزی است، ممکن است در آیندهای نهچندان دور به دلیل انباشت آلایندهها، توان تولید خود را برای همیشه از دست بدهد.
شناسایی ۸۲۰ هکتار زمین آبیاریشده با آبهای نامتعارف در شیراز
محمدعلی محسنیپور، کارشناس مسئول بهداشت محیط مرکز بهداشت شهدای والفجر شیراز در گفتگو با شبکه خبر با اشاره به ورود موضوع آبیاری مزارع با آبهای نامتعارف به برنامههای نظارتی شبکه بهداشت از سال ۱۳۹۹، گفت: در نخستین گام، شناسایی اراضی آلوده با همکاری دستگاههای مرتبط آغاز شد و پس از آن نیز روند اخطار، تذکر و تشکیل پرونده برای متخلفان در دستور کار قرار گرفت.
وی با بیان اینکه حدود شش سال است مجموعه بهداشت درگیر این معضل است، ادامه داد: در سالهای ابتدایی به دلیل همکاری محدود برخی دستگاهها، شناساییها با دشواری بیشتری انجام میشد، اما به مرور روند نظارت تقویت شد و اکنون تقریباً هیچ کشتی با آبهای نامتعارف از دید بازرسان پنهان نمیماند. با این حال، همه اراضی شناساییشده به مرحله امحا نمیرسند و بخشی از آنها از چرخه برخورد خارج میشوند.
محسنیپور با اشاره به آخرین آمارهای موجود گفت: از ابتدای سال جاری تاکنون ۸۲۰ هکتار اراضی آبیاریشده با آبهای نامتعارف در شیراز شناسایی شده که از این میزان ۷۲۰ هکتار امحا شده است، اما حدود ۱۰۰ هکتار به دلایل مختلف از دسترس اقدامات اجرایی خارج شدهاند.
کارشناس مسئول بهداشت محیط مرکز بهداشت شهدای والفجر شیراز همچنین از کشف و توقیف ۳۰ تن گندم حاصل از این مزارع خبر داد و افزود: این محموله با گزارش مردمی شناسایی و توقیف شده و در حال حاضر نیز تا تعیین تکلیف نهایی و صدور حکم امحا در توقیف قرار دارد.
وی با ابراز نگرانی از روند رو به رشد کشت با آبهای آلوده اظهار داشت: آمارها نشان میدهد این چالش نهتنها کاهش نیافته بلکه هر سال ابعاد گستردهتری پیدا کرده است. سال گذشته بیش از هزار و ۱۴۰ هکتار محصول معدوم و ۱۵۰ متخلف شناسایی شدند، اما امسال تنها در سه ماه نخست سال ۸۲۰ هکتار زمین آلوده شناسایی شده که نشاندهنده ناکافی بودن اثر بازدارندگی احکام و برخوردهای موجود است.
هر سال بر وسعت کشت با آب آلوده در شیراز افزوده میشود
محسنی پور درباره نحوه نمونهبرداری از محصولات کشاورزی نیز توضیح داد: برای تعمیم نتایج آزمایش به کل محصول، باید تعداد زیادی نمونه از مزارع برداشت شود که این فرآیند هزینههای سنگینی را به همراه دارد. به همین دلیل پیشگیری از وقوع تخلف و حذف منابع آلودگی بسیار کمهزینهتر و مؤثرتر از آزمایشهای گسترده و مستمر است.
این کارشناس بهداشت محیط با یادآوری اینکه در سالهای ابتدایی اجرای طرح نظارتی، کشت انواع سبزیجات نیز در این اراضی مشاهده میشد، گفت: در حال حاضر براساس اعلام جهاد کشاورزی عمده محصولات کشتشده شامل گندم، جو، ذرت و یونجه است. این در حالی است که مطابق ماده ۶۸۸ قانون مجازات اسلامی، استفاده از فاضلاب خام، پساب و حتی خروجی تصفیهخانهها با هر درجه کیفیت برای آبیاری محصولات کشاورزی ممنوع است.
وی راهکار اصلی حل این معضل را افزایش بازدارندگی قوانین و مدیریت صحیح پساب دانست و افزود: اگرچه بخش قابل توجهی از شبکه فاضلاب شیراز اجرا شده است، اما باید بررسی شود که آیا ظرفیت جمعآوری و تصفیه فاضلاب نیز متناسب با توسعه شبکه افزایش یافته است یا خیر.
بازنگری در نحوه تخصیص منابع آبی
محسنی پور مدعی شد که بخشی از فاضلاب ورودی به تصفیهخانه شماره یک شیراز به دلیل محدودیت ظرفیت، بدون تصفیه کامل رها میشود و در نهایت به اراضی کشاورزی میرسد. به گفته وی، حتی بخشی از پساب خروجی تصفیهخانه نیز به جای استفاده در بخش صنعت، راهی زمینهای کشاورزی میشود؛ موضوعی که میتواند سلامت عمومی را با مخاطرات جدی مواجه کند.
وی با اشاره به مصرف پساب تصفیهشده در صنایع و فضای سبز، خواستار بازنگری در نحوه تخصیص منابع آبی شد و گفت: میتوان با جابهجایی الگوی توزیع آب، منابع سالمتر را در اختیار کشاورزان قرار داد و پساب را برای مصارف صنعتی و آبیاری فضای سبز استفاده کرد. در چنین شرایطی دسترسی کشاورزان به آب آلوده محدود شده و بخش مهمی از این معضل برطرف خواهد شد.
این کارشناس بهداشت محیط در پایان تأکید کرد: امروز بخش قابل توجهی از توان کارشناسان بهداشت محیط صرف مقابله با محصولات آلوده میشود؛ در حالی که این ظرفیت باید برای کنترل سایر تهدیدهای بهداشتی و بیماریهای محیطی به کار گرفته شود. مهمترین هدف ما جلوگیری از ورود محصولات غیربهداشتی به چرخه مصرف و حفظ سلامت شهروندان است.
مقابله با آبیاری مزارع با فاضلاب نیازمند همکاری همه دستگاههاست
بهمن بهروزی، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب شیراز در گفتگو با شبکه خبر درباره اقدامات انجامشده برای مقابله با آبیاری مزارع با فاضلاب، گفت: با هدف ساماندهی پسابها و جلوگیری از ورود آنها به اراضی کشاورزی، اقدامات متعددی در دستور کار قرار گرفته و بخشی از پروژههای انتقال و جمعآوری فاضلاب نیز در مراحل پایانی قرار دارد.
وی با اشاره به همکاری دستگاههای مختلف در این زمینه افزود: کارگروهی متشکل از شرکت آب و فاضلاب، جهاد کشاورزی، مرکز بهداشت، شهرداری و دستگاه قضایی برای بررسی و پیگیری موضوع آبیاری اراضی با فاضلاب تشکیل شده و جلسات مشترکی بهصورت مستمر برگزار میشود.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب شیراز با بیان اینکه مدیریت پساب نیازمند مشارکت همه دستگاههای مسئول است، گفت: یکی از راهکارهای مهم، هدایت پساب تصفیهشده به سمت مصارف صنعتی و آبیاری فضای سبز است تا از استفاده آن در بخش کشاورزی جلوگیری شود.
بهروزی از آمادگی شرکت آبفا برای توسعه زیرساختهای استفاده از پساب در فضای سبز و صنایع خبر داد و افزود: در صورت همکاری دستگاههای اجرایی و تأمین زمین مورد نیاز، امکان احداث تأسیسات جدید و توسعه شبکه انتقال پساب در نقاط مختلف وجود دارد.
وی درباره استفاده از فاضلاب در کشاورزی نیز تأکید کرد: تصمیمگیری درباره مجاز یا غیرمجاز بودن نوع کشت و آثار بهداشتی آن بر عهده مراجع تخصصی از جمله مرکز بهداشت است و شرکت آب و فاضلاب نیز در این زمینه تابع ضوابط و نظرات کارشناسی دستگاههای مسئول خواهد بود.
پایان کشت با فاضلاب در گرو تغییر مسیر پسابها
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب شیراز با اشاره به برخی دیدگاهها درباره تغییر الگوی کشت گفت: موضوع تغییر کشت و استفاده از برخی محصولات خاص نیازمند بررسی کارشناسی و اعلام نظر مراجع ذیصلاح است، اما در حوزه سلامت عمومی، ملاک عمل نظرات تخصصی مرکز بهداشت و دستگاههای نظارتی خواهد بود.
بهروزی همچنین در پاسخ به پرسشی درباره خسارات وارده به تأسیسات آب و فاضلاب در جریان حملات اخیر اظهار کرد: در برخی نقاط استان و شهر شیراز بخشی از خطوط انتقال آب و فاضلاب و همچنین تعدادی از تأسیسات مرتبط دچار آسیب شدند که خوشبختانه با اقدام سریع نیروهای عملیاتی، خدماترسانی به شهروندان بدون وقفه ادامه یافت.
وی افزود: در یکی از موارد، خط انتقال آب و فاضلاب در محدودهای از استان آسیب دید و در شهر شیراز نیز بخشی از شبکه و تأسیسات مستقر در برخی مراکز مورد اصابت قرار گرفت که خسارات وارده برای بررسی و پیگیری به مراجع ذیربط و وزارت نیرو گزارش شده است.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب شیراز تأکید کرد: با وجود این خسارات، پایداری شبکه آب و فاضلاب حفظ شد و هیچگونه اختلال گستردهای در تأمین آب مشترکان ایجاد نشد.
دیدگاهها